Hukuk nedir, hukuk kuralının özellikleri neler, normlar hiyerarşisi nasıl sıralanır, hak ehliyeti ile fiil ehliyeti nasıl ayrılır? Hukukun temel kavramlarını derste işlendikleri sırayla, her birini dayandığı kanun maddesiyle anlattık. Sonunda bir sözlük, sık sorulan sorular ve konuları bütün ayrıntısıyla anlatan ders notları var.
Hukuk, toplum içindeki ilişkileri düzenleyen ve uyulmadığında devletin gücüyle desteklenen kurallar bütünüdür. Hukukun temel kavramları dersi bu kuralların nasıl doğduğunu, nerede yazılı olduğunu, kime ve ne zaman uygulandığını ve uyulmadığında ne olacağını anlatır.
Ders hukuk fakültelerinde çoğunlukla Hukuk Başlangıcı adıyla birinci sınıfta okutulur. İktisadi ve idari bilimler fakültelerinde, meslek yüksekokullarında ve açıköğretim programlarında aynı konular Hukukun Temel Kavramları, Hukuka Giriş ya da Temel Hukuk adını taşır. KPSS'deki temel hukuk konuları da buradan gelir.
Aşağıdaki başlıklar dersin klasik sırasını izler ve her birinin yanında dayandığı kanun maddesi yazılıdır. Maddelerin güncel metnine mevzuat.gov.tr'den bakabilirsin.
Kaynak: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası
Toplumda yaşayan insanın davranışını beş tür kural düzenler. Hepsi davranışa yön verir; onları birbirinden ayıran, uyulmadığında ne olduğudur, yani yaptırımlarıdır.
Kişinin inandığı dinin emir ve yasakları. Yaptırımı manevidir: günah işleme duygusu ve öbür dünyada cezalandırılma inancı.
Toplumun iyi ve kötü sayıp benimsediği davranış kuralları. Yaptırımı vicdan azabı ve toplumun kınamasıdır.
Selamlaşma, sofra ve giyim gibi gündelik ilişkileri düzenleyen kurallar. Yaptırımı ayıplanma, alay edilme ya da dışlanmadır.
Uzun süre tekrarlanan ve uyulması gerektiğine inanılan davranışlar. Hukuk düzeninin tanıdığı örf ve adet, kanunda hüküm bulunmayan konularda hâkimin başvurduğu bir kaynaktır (TMK m.1).
Devletin koyduğu ya da tanıdığı, uyulmadığında devlet gücüyle uygulanan kurallar. Yaptırımı maddi ve örgütlüdür: ceza, cebri icra, tazminat ve hükümsüzlük gibi.
Kaynak: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu
Hukuk kuralını öteki sosyal düzen kurallarından ayıran özellikler şunlardır: genel ve soyuttur, yani belirli bir kişiye değil benzer durumdaki herkese uygulanır; kaldırılana kadar yürürlükte kalır; bir davranışı emreder ya da yasaklar; devlet tarafından konur ya da tanınır; uyulmadığında devletin örgütlü yaptırımı devreye girer.
Hukuk kuralları, kişilerin aksini kararlaştırıp kararlaştıramayacağına göre de dörde ayrılır. Sınavlarda en sık sorulan ayrımlardan biri budur:
Kişilerin aksini kararlaştıramadığı kurallar. Kamu düzenini ve zayıf tarafı korurlar; bunlara aykırı bir sözleşme kesin olarak hükümsüzdür (TBK m.27). Örnek: erginliğin on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlaması (TMK m.11).
Tarafların aksini kararlaştırabildiği, ama bir şey kararlaştırmadıkları noktada uygulanan kurallar. Sözleşmede düzenlenmemiş bir boşluğu tamamlarlar.
Tarafların açık olmayan ya da birden çok anlama gelen iradesinin nasıl anlaşılacağını gösteren kurallar.
Bir kavramın ne anlama geldiğini söyleyen kurallar. Örnek: ayırt etme gücünün tanımı (TMK m.13).
Kaynak: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu
Hukukun kaynakları, hâkimin bir uyuşmazlıkta uygulayacağı kuralı bulduğu yerlerdir. Asıl kaynaklar yazılı hukuk (Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler) ve yazısız hukuk olan örf ve adettir. Yargı kararları ve bilimsel görüşler yardımcı kaynaktır: Türk Medeni Kanunu'nun 1. maddesine göre hâkim karar verirken bunlardan yararlanır.
Normlar hiyerarşisi, yazılı kaynakların birbirine üstünlük sırasıdır ve alttaki norm üsttekine aykırı olamaz. 2017 Anayasa değişikliğiyle kanun hükmünde kararname ve tüzük çıkarma yetkisi kaldırıldı ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesi geldi; daha önce çıkarılıp yürürlükte kalanlar uygulanmaya devam eder. Yazısız ve yardımcı kaynaklarla birlikte bugünkü sıra şöyledir:
Kaynak: 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 2797 sayılı Yargıtay Kanunu, 45. madde
Hukuk kuralları düzenledikleri ilişkiye göre iki büyük dala ayrılır. Kamu hukuku devletin ya da kamu tüzel kişilerinin üstün bir güçle taraf olduğu ilişkileri, özel hukuk ise eşit kişiler arasındaki ilişkileri düzenler. İki dalın özelliklerini birlikte taşıyan iş hukuku gibi dallar, bazı yazarlarca karma hukuk dalı sayılır.
Devletin üstün bir güçle taraf olduğu ilişkiler.
Eşit kişiler arasındaki ilişkiler.
Kamu ve özel hukukun özelliklerini birlikte taşıyan dallar.
Bir kuralın var olması yetmez; hangi olaylara, hangi tarihten itibaren ve hangi anlamda uygulanacağı da bilinmelidir.
Kural, yürürlüğe girdiği andan sonraki olaylara uygulanır ve kural olarak geriye yürümez. Ceza hukukunda işlendiği zaman suç sayılmayan bir fiilden dolayı kimse cezalandırılamaz; sonradan çıkan kanun failin lehineyse lehe olan uygulanır (Anayasa m.38, TCK m.7).
Bir devletin kanunları kural olarak o devletin ülkesinde uygulanır; buna mülkilik ilkesi denir. Örneğin Türkiye'de işlenen suçlar hakkında Türk kanunları uygulanır (TCK m.8).
Kanun, sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır (TMK m.1). Hâkim metnin sözünü, kanun koyucunun amacını, hazırlık çalışmalarını ve kuralın kanundaki yerini birlikte değerlendirir: lafzi, amaçsal, tarihi ve sistematik yorum.
Kanunda uygulanabilir bir hüküm yoksa hâkim önce örf ve adete bakar; o da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı koyacağı kurala göre karar verir (TMK m.1). Ceza hukukunda ise suç ve ceza içeren hükümlerde kıyas yapılamaz (TCK m.2).
Kaynak: 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu
Hak, hukuk düzeninin bir kişiye tanıdığı ve koruduğu yetkidir. Haklar kime karşı ileri sürülebildiklerine ve sahibine ne sağladıklarına göre sınıflandırılır; her hakkın karşısında bir borç ya da ödev bulunur.
Kamu hakları kişinin devlete karşı sahip olduğu haklardır: temel hak ve hürriyetler, seçme ve seçilme gibi siyasi haklar. Özel haklar ise kişiler arasındaki ilişkilerde doğar.
Herkese karşı ileri sürülebilen haklar. Kişilik hakları, mülkiyet gibi ayni haklar ve fikri haklar bu gruptadır.
Yalnızca belirli bir kişiye karşı ileri sürülebilen haklar. En tipik örneği alacak hakkıdır: alacaklı ancak borçlusundan isteyebilir.
Tek taraflı bir irade açıklamasıyla bir hukuki ilişkiyi kuran, değiştiren ya da sona erdiren haklar. Örnek: yanılma, aldatma ya da korkutma yüzünden sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmek (TBK m.39).
Kaynak: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu
Hukukta kişi, haklara ve borçlara sahip olabilen varlıktır. İki tür kişi vardır: insanlar, yani gerçek kişiler, ve kanunun kişilik tanıdığı topluluklar, yani tüzel kişiler.
Hak ehliyeti haklara ve borçlara sahip olabilmektir; her insanda vardır ve bütün insanlar bu bakımdan eşittir (TMK m.8). Fiil ehliyeti ise kendi fiilleriyle hak edinip borç altına girebilmektir (TMK m.9) ve üç koşula bağlıdır: ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmamak (TMK m.10).
Kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer. Çocuk, sağ doğmak koşuluyla, ana rahmine düştüğü andan başlayarak hak ehliyeti kazanır (TMK m.28).
Başlı başına bir varlığı olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları, dernek gibi, ve belli bir amaca özgülenmiş mal toplulukları, vakıf gibi, tüzel kişilik kazanır (TMK m.47). Cins, yaş ve hısımlık gibi insana özgü niteliklere bağlı olanlar dışındaki bütün haklara ehildir (TMK m.48) ve fiil ehliyetini gerekli organlara sahip olmakla kazanır (TMK m.49).
Erginlik on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar; evlenme de kişiyi ergin kılar (TMK m.11). On beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir (TMK m.12).
Fiil ehliyeti bakımından dört durum ayırt edilir:
Kaynak: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu
Hukuk düzeninin sonuç bağladığı her olguya hukuki olgu denir. Bunlar, insan iradesinin oynadığı role göre üç gruba ayrılır.
İnsan iradesi dışında gerçekleşen ve hukuki sonuç doğuran olgu. Örnek: doğum, ölüm, zamanın geçmesi.
İnsan iradesiyle yapılan, ama hukuki sonucunu kanunun bağladığı davranış. Hukuka aykırı fiillerin en önemlisi haksız fiildir: kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m.49).
Bir hukuki sonucu doğurmaya yönelik irade açıklaması. Tek taraflı (vasiyetname), iki taraflı (sözleşme) ya da çok taraflı olabilir. Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur (TBK m.1).
Kaynak: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu
Yaptırım, hukuk kuralına uyulmadığında devletin uyguladığı sonuçtur. Başlıca yaptırım türleri şunlardır:
Suç sayılan fiillere uygulanan hapis ve adli para cezası gibi yaptırımlar. Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konur (Anayasa m.38).
Borcunu kendiliğinden yerine getirmeyen borçluya, alacaklının istemi üzerine borcun devlet gücüyle ödetilmesi.
Hukuka aykırı bir fiille verilen zararın para ödenerek giderilmesi; maddi ya da manevi olabilir (TBK m.49).
Bir hukuki işlemin kanunun aradığı koşulları taşımaması. Üç derecesi vardır:
Kaynak: 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu
Türk Medeni Kanunu'nun ilk yedi maddesi, bütün özel hukuk ilişkilerine yön veren başlangıç hükümleridir. Sınavlarda en sık karşına çıkacak üçü şunlardır:
Herkes haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır. Bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz (TMK m.2).
Kanunun iyiniyete sonuç bağladığı durumlarda asıl olan iyiniyetin varlığıdır, yani iyiniyet var sayılır. Ama durumun gerektirdiği özeni göstermeyen kimse iyiniyet iddiasında bulunamaz (TMK m.3).
Kanunda aksine bir hüküm yoksa taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür (TMK m.6). Kanuni bir karineye dayanan taraf yalnızca karinenin temelindeki vakıayı ispat eder (HMK m.190).
Kaynak: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Türkiye'de yargı, adli yargı ve idari yargı olarak iki ana kola ayrılır; anayasa yargısını Anayasa Mahkemesi yürütür. Çoğu davada ilk derece mahkemesinin kararına karşı istinaf yoluyla bölgedeki ikinci derece mahkemesine, onun kararına karşı da temyiz yoluyla yüksek mahkemeye gidilir.
Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler ve bireysel başvuruları karara bağlar (Anayasa m.148).
Adli yargının ilk derece mahkemeleri hukuk ve ceza mahkemeleri, ikinci derece mahkemeleri bölge adliye mahkemeleridir (5235 sayılı Kanun m.2, m.3). Yargıtay, adliye mahkemelerinin kararlarının son inceleme merciidir (Anayasa m.154).
İdare ve vergi mahkemeleri ile bölge idare mahkemeleri, idarenin işlem ve eylemlerine karşı açılan davalara bakar (2576 sayılı Kanun). Danıştay, idari mahkemelerin kararlarının son inceleme merciidir (Anayasa m.155).
Adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözer (Anayasa m.158).
Kaynak: 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 5235 sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun, 2576 sayılı Bölge İdare Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin Kuruluşu ve Görevleri Hakkında Kanun
Konuları bütün ayrıntısı, örnekleri ve deneme sorularıyla çalışmak istersen UniPubs'taki ders notlarına bak. Her notun sayfasında önizlemesi var; satın aldığın not kütüphanene eklenir ve UniPubs'ın web ve mobil uygulamasında okunur.
Bu sayfadaki konuların ayrıntılı anlatımı, örnekler, ünite özetleri ve açıklamalı cevaplarıyla 96 özgün soru; 12 ünite, 150 sayfa, CENART HUKUK.
Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesinin Hukuk Başlangıcı dersine göre hazırlanmış dönem notları, CENART HUKUK.
Aynı dersin 2023 bahar dönemi birinci öğretim notları, CENART HUKUK.
Dersin 2008-2018 yılları arasında sorulmuş soruları; bir kısmı çözümlü.
Fakültenin bütün dersleri, ders notları, mezuniyetten sonraki ilk sınav ve takıldığın kavramı açıklayan ajan:
Konu anlatımında geçen terimler, kısa tanımlarıyla:
Kaynak: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu
Hukukun temel kavramları; sosyal düzen kuralları ve hukuk kuralının özellikleri, hukukun kaynakları ve normlar hiyerarşisi, hukukun dalları, hukuk kurallarının uygulanması ve yorumu, hak ve hakların türleri, kişi ve ehliyet, hukuki olay, fiil ve işlem, yaptırım ve hükümsüzlük, dürüstlük kuralı, iyiniyet ve ispat yükü ile yargı örgütüdür.
Hukuk, toplum içindeki ilişkileri düzenleyen ve uyulmadığında devletin gücüyle desteklenen kurallar bütünüdür. Din, ahlak, görgü ve örf ve adet kurallarından farkı, yaptırımının devlet tarafından örgütlü biçimde uygulanmasıdır.
Normlar hiyerarşisi, yazılı hukuk kurallarının üstünlük sırasıdır ve alttaki norm üsttekine aykırı olamaz. En üstte Anayasa, onun altında kanunlar ve kanun hükmündeki milletlerarası antlaşmalar, ardından Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve en altta yönetmelikler gelir. Temel haklara ilişkin bir antlaşma kanunla çatışırsa antlaşma, bir kanun Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle çatışırsa kanun esas alınır.
Hak ehliyeti haklara ve borçlara sahip olabilmektir; her insanda vardır ve sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düşülen andan başlar. Fiil ehliyeti ise kendi fiilleriyle hak edinip borç altına girebilmektir ve ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmamak koşullarına bağlıdır. Yeni doğmuş bir bebeğin hak ehliyeti vardır ama fiil ehliyeti yoktur.
Tüzel kişi, kanunun kişilik tanıdığı topluluktur: dernek gibi örgütlenmiş kişi toplulukları ya da vakıf gibi belli bir amaca ayrılmış mal toplulukları. Cins, yaş ve hısımlık gibi insana özgü niteliklere bağlı olanlar dışındaki bütün haklara sahip olabilir ve organları aracılığıyla işlem yapar.
İçtihat, mahkemelerin, özellikle Yargıtay, Danıştay ve Anayasa Mahkemesinin kararları ve bu kararlarda benimsenen görüştür. Hâkim karar verirken yargı kararlarından yararlanır; Yargıtay'ın içtihadı birleştirme kararları ise benzer konularda Yargıtay'ı ve adliye mahkemelerini bağlar.
UniPubs'ta CENART HUKUK'un Hukukun Temel Kavramları Ders Notları var: 12 ünitede konu anlatımı, ünite özetleri ve açıklamalı cevaplarıyla 96 özgün soru. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesinin Hukuk Başlangıcı dersine göre hazırlanmış dönem notları ve dersin çıkmış soruları da var. Her notun sayfasında önizlemesine bakabilirsin; satın aldığın not kütüphanene eklenir ve UniPubs'ın web ve mobil uygulamasında okunur.
Bu sayfa Anayasanın, Türk Medeni Kanunu, Türk Borçlar Kanunu, Türk Ceza Kanunu, Hukuk Muhakemeleri Kanunu ve yargı örgütü kanunlarının mevzuat.gov.tr'deki güncel metinlerine dayanır; bilgiler Ekim 2026 itibarıyla günceldir. Ders içerikleri fakülteden fakülteye değişebilir; sınavına hazırlanırken hocanın ders planını ve önerdiği kaynakları esas al.